Música en Branco: memoria da Agra do Orzán inaugurou onte no Centro Ágora unha exposición conclusiva na que conflúen todas as liñas de actuación desenvolvidas por este proxecto ao redor do patrimonio sonoro deste barrio herculino. Trátase dunha mostra fundamentalmente sonora articulada arredor de caixas de cartón rotuladas polos colectivos que participaron no proxecto con palabras relevantes para a súa memoria e que conteñen no seu interior fragmentos da banda sonora do barrio que se foi construíndo ao longo dos meses: testemuños, cancións, paisaxes sonoras, etc. A exposición, que estará aberta até o 24 de novembro, desprega e dálle sentido a toda a documentación colleitada ao longo de todo o proceso de Música en Branco, proxecto da Concellaría de Cultura da Coruña cofinanciado polo Fondo Europeo de Desenvolvemento Rexional (Feder) no marco do programa Urbana-C.

SEIS PEANAS SONORAS

Durante a inauguración, a concelleira de Cultura, Ana Fernández, destacou do conxunto do proxecto a súa natureza de “intervención urbana” que culmina agora con esta exposición que, ao seu xeito, recolle “banda sonora do barrio” e resume a “personalidade do barrio”. Pola súa banda, Natalia Balseiro centrouse en lembrar o traballo de investigación desenvolvido ao longo do ano polo equipo de Música en Branco mediante a documentación e tamén as entrevistas desenvolvidas. Finalmente Julio Gómez, destacou que a exposición incluía un tota de seis peanas desenvolvidas polo alumnado de diversos colexios do barrio. Os alumnos e as alumnas encargáronse de decorar as peanas coas máis de “1.200 palabras clave” que xurdiron ao longo do proceso de investigación. “Recollemos ao longo das entrevistas nomes de mares da Coruña, de boxeadores, de mariñeiros, de camiños”, enumerou Gómez. Todas esas palabras decoran as peanas que serven de “altofalantes” da personalidade do barrio.

Ao tempo que se celebrou a inauguración da exposición de Música en Branco, o Centro Ágora acolleu a derradeira das Barriografías, programas de radio itinerantes dirixidos por Xurxo Souto que durante os meses de maio e xuño levaron a súa fórmula radiofónica a lugares como o CEIP San Pedro de Visma, o Mercado das Conchiñas, o Parque do Observatorio ou o Club de Chave dos Mariñeiros. O vestíbulo do Centro Ágora foi o escenario escollido para a despedida das Barriografías.

ÚLTIMAS ACTIVIDADES

A exposición de Música en Branco será o punto de referencia do treito final da programación deste proxecto, mais neste mes de novembro aínda se celebrarán un feixe de actividades. Deste xeito, celebrarase este sábado entre ás 17.00 e as 19.00 horas un obradoiro de bombas de sementes, que será o colofón dos Paseos polo Barrio dirixidos por Cristina Anllo para Música en Branco. O obradoiro aproveita o estado de desenvolvemento –rematada a floración, producen sementes– das plantas silvestres que se atopan nos bordos das sendas e camiños que discorren polo barrio. Se a meteoroloxía o permite, os participantes sairán recoller estas sementes para logo elaborar bombas e lanzalas, favorecendo a propagación destas especies na contorna. Con esta acción de intervención paisaxística, conséguese incrementar a biodiversidade da zona, tanto no que respecta á flora como á fauna e, por extensión, a biodiversidade sonora. A participación é de balde, con inscrición en musicaenbranco@gmail.com.

Outra das actividades finais que xa se está a desenvolver é o proxecto de NoTours, consistente na elaboración de audioguías xeolocalizando elementos sonoros no espazo físico do barrio, de maneira que calquera usuario cun dispositivo con capacidade GPS, como un teléfono móbil, pode percorrer o barrio e acceder á información incluída nesas rutas. O traballo comezou o pasado 15 de outubro con alumnas e alumnos do IES Agra do Orzán e continuará o 19 de decembro con outra sesión, aberta ao público, nas instalacións do Centro Ágora.

 TRES PROXECTOS FINANCIADOS NO CONCURSO

Música en Branco abriu o pasado maio un concurso para o financiamento de microproxectos ao redor do patrimonio sonoro. Das 16 iniciativas presentadas, o equipo organizador escolleu tres que se celebrarán nas vindeiras semanas. Un deles é o documental Agra do Orzán, barrio dos músicos, de Tres Laboratorio. A fita quere ser un percorrido no tempo e un relato, a través dalgúns dos seus principais protagonistas, da catarse de creatividade que se xerou na Agra do Orzán a partir dos anos setenta. A película proxectarase o sábado 16 de novembro ás 19.00 horas no auditorio do Centro Ágora

A segunda das actividades será a Feira Artesá, que se celebrará o 23 de novembro no Mercado das Conchiñas. Organizado polo colectivo TANK(Territorio Animado Kolectivo), a feira ten como meta poñer en valor e difundir o comercio de proximidade da Agra do Orzán cun atlas sonoro do comercio do barrio. Nesta Feira Artesá os comerciantes e artesáns abrirán as portas dos seus obradoiros e dende o Mercado das Conchiñas amosarán e compartirán os seus oficios.

Por último, celebrarase Non te cortes coa ópera, un proxecto de Mónica de Nut seleccionado na convocatoria de microproxectos. Desprégase en catro intervencións noutros tantos lugares de fronteira entre o público e o privado: a soprano cántache ópera mentres che corta as puntas do cabelo nunha praza de aparcamento (7 de novembro ás 17.00 horas), chama no teu interfono para adobiarche a mañá cunha peza lírica (17 de novembro ás 12.00 horas), substitúe o teu perruqueiro ou a túa perruqueira habitual (23 de novembro ás 12.00 horas) e convídate a participar nunha microópera ao vivo, sexa coa túa voz, sexa tocando o obxecto doméstico que máis che guste (24 de novembro ás 12.00 horas) na porta do centro Ágora.

CONVOCATORIA PÚBLICA  Alá por finais dos setenta nada era coma hoxe é. Despois de corenta anos de oscuridade comeza a asomar a luz, o anceio de liberdade xa non era tan quimérico e os aires de cambio flotaban no ambiente. Esa nova esperanza, mesturada co temor aínda presente ao que acabábamos de deixar atrás e ao que estaba por vir, abrangueuno todo, e acadou a súa máxima forza no eido musical. Neses tempos, o barrio da Agra do Orzán converteuse nun dos polos principais dos novos estilos, manifestacións artísticas, propostas rompedoras e, sobre todo, da ilusión daqueles adolescentes que empezaban a abrirse camiño no mundo da música como un xeito de expresión, sen saber moi ben o que lles depararía o futuro.

A Agra do Orzán empezou a medrar como o caldo de cultivo de novas experiencias, como canteira de grupos e artistas que desde aí acadarían máis ou menos proxección, pero que formaron unha gran familia nos labirínticos locais de ensaio, nos bares que facían as veces de mecenas de barrio e escenarios improvisados, nas aventuras empresariais dun sector, a industria musical, que aínda estaba en cueiros… Algúns daqueles locais, bares e centros de reunión foron desaparecendo, pero outros evolucionaron espallando o seu abrigo aos novos grupos que foron xurdindo nos anos oitenta e noventa, e mesmo algúns seguen a existir na actualidade acollendo outras xeracións de músicos coa mesma ilusión e os mesmos atrancos para abrirse camiño.

No documental A Agra do Orzán, o Barrio dos Músicos, quixemos facer un percorrido no tempo e narrar, a través dalgúns dos seus principais protagonistas, aquela catarse de creatividade que se xerou na Agra do Orzán, e explicar os motivos polos que este barrio foi, no seu tempo, unha sorte de “Malasaña coruñesa”, como o define Nonito Pereira. El é un dos protagonistas desta peza audiovisual, un experto en todos os sentidos da palabra ao que os músicos da cidade consideran unha referencia e unha lenda viva como produtor, crítico e mesmo padriño de moitos dos bautismos artísticos que agromaron na Coruña ao longo destas tres décadas. O seu papel foi fundamental no nacemento da primeira compañía discográfica galega, Ruada, ubicada precisamente na Agra do Orzán, da que sairían grupos hoxe consagrados como Milladoiro. Tamén foi un gran apoio para o conxunto liderado por José Ángel Piñeiro, Colorado, que tamén participa nesta reportaxe, e que segue facendo música 25 anos despois de facerse coa súa primeira guitarra grazas ao seu primeiro soldo como mariñeiro no Gran Sol.

No podía faltar tampouco a senlleira figura de Pucho Boedo, a alma musical do barrio, que evoca como inspiración o líder de Diplomáticos de Monte Alto, Xurxo Souto. Malia o nome da banda, o barrio onde deu os seus primeiros pasos e creando temas que logo se converterían en himnos do movemento Bravú foi a Agra do Orzán. Como representantes dos pioneiros daqueles tempos de eclosión musical contamos con César Morán, líder do grupo Agra, unha referencia para os que logo tomarían o testemuño no seu inimitable estilo de rock sinfónico feito por catro irmáns, os Morán, que xunto ao benxamín, Afonso, comezarán a súa carreira musical neste barrio ao que hoxe continúan moi vencellados.

O mesmo caso é o de Arturo Kress, hoxe compositor e autor bandas sonoras para o cine, que era un cativo cando empezaba a dar os seus acordes nos locais da Agra do Orzán. Todos eles coñecen e manteñen unha gran amizade con outro dos grandes representantes do movemento musical da Agra. Joaquín, coñecido como “el zuecos”, non só é un brillante músico de jazz na actualidade. Tamén leva décadas vinculado ao barrio, onde comezou tocando en numerosos grupos e onde ten os seus locais de ensaio, que aínda seguen sendo canteira de moitas bandas da zona. Un barrio que, pola súa alta densidade de poboación, polo carácter dos seus habitantes, pola súa integración multicultural e polas iniciativas de locais como o Imagin, que é tanto bar como local de ensaio, centro de reunión e repichocas memorables e obradoiro de boa música, seguirá dando moito que falar no eido artístico.

O documental A Agra do Orzán, o barrio dos músicos foi unha das propostas seleccionadas no concurso de microproxectos do programa Música en Branco, dedicado a rescatar a memoria sonora deste barrio, e proxectarase o sábado, 16 de novembro, ás 19.00 horas no auditorio do Centro Ágora. Un acto ao que convidamos a todos os veciños, a todas as xeracións de músicos vinculados á Agra do Orzán tanto no pasado coma na actualidade, e mesmo a todos os aficionados á cultura, á arte e á memoria. Queremos contar, por suposto, cos protagonistas deste documental, nos que personalizamos esta homenaxe que se estende a moitos máis artistas, produtores, pequenos empresarios, hostaleiros e mesmo ás familias que apoiaron e seguen a apoiar a formación musical e a liberdade para voar dos seus fillos.

E alí, onde o mundo comezou hai 50 anos, Xurxo Souto comezou o seu programa lembrando as orixes do barrio. Mais antes, que pasou antes? Pois antes de nada zoou no aire a sintonía habitual deste programa itinerante: Ai, Agra do Orzán, furada no ceo, como os aparcamentos da Rolda de Outeiro / Ai, Agra do Orzán, Rúa Barcelona, Hong Kong galego, damos a vida por un palmo de terreo / Ai, Agra do Orzán, das rúas cativas, os mozos non morden nin en dobre fila / polo si, polo non, especulación / Ai, Agra do Ozán”. E a partir de aí, seguiu un programa cargado de memorias. Aquí podes escoitar completa a gravación:

AS ORIXES DO BARRIO

De entrada, un pequeno “grupo de sabios” do barrio tomou a palabra para lembrar como aló, por 1963, os primeiros bloques de vivendas andaban a ser construídos nas antigas leiras da Agra vella. Brandariz, Lolita e Manuel Patiño teceron teorías sobre o singular nome do barrio. “O nome podería vir pola liberación do Congo belga. Alí hai unha zona chamada Katanga e a señora Carme, da tenda nova, bautizounos así. Outra posibilidade sería pola película Xerónimo, onde os apaches tamén loitaban co sétimo de cabalería ao berro de ‘Katanga!”, explicou Manuel Patiño.

Brandariz foi un pouco máis alá e apuntou o seu propio pai como o responsábel do alcume urbanístico. “No ano 64, no día de Reis, saïamos meu pai e mais eu de Rubín, fronte os cines Riazor. Alí botaban Último tren a Katanga. E meu pai dixérame, para explicarme que marchabamos para alí, o seguinte: “Neno, deixamos o centro para ir a Katanga”.

Deste xeito, pescudouse na etimoloxía do nome dun barrio que, como afirmou Xurxo Souto, atópase ás portas do seu cincuenta aniversario. “Esta Barriografía é o comezo oficioso das celebracións”, explicou o condutor do noso programa, antes de lembrar que as primeiras casas do barrio abriran as súas portas a comezos de 1964, momento en que Brandariz e seu pai chegaron a estas vivendas. Eles, como outros moitos, deixaron outros lugares, para ir vivir a Katanga. Mais non todos procedían do centro, outros viñan de zonas máis humildes. “Eu cheguei en 1966. Viña dunha chaboliña. Nunca crin até ese momento en ter unha casa. Estou moi agradecida a Deus e a Katanga”, confesou a señora Elvira, que saíu de entre o público para compartir cos ouvintes a experiencia de moitas mulleres de Katanga, de moitas “compañeiras de mareas”.

A mesa de sabias e sabios de Katanga

Lolita, pola súa banda, lembrou que o barrio, nos seus primeiros pasos, erguíase no medio do nada. “Todo isto eran leiras. Non había outra cousa. Bueno, si. Leiras e había moitos fillos, porque non había televisión”, explicou entre risos, antes de lembrar personaxes históricos do barrio. “Marina, a pinchadora, que era a nosa practicante, o párroco don José, que ergueu a igrexa que temos acó, Leo, que montou a primeira leira, os Gemelos, que eran moi bos e axudábanos a todos”, recitou Lolita.

Naqueles tempos, coa chegada do Nadal, os veciños abrían as súas fiestras para cantar panxoliñas ou, tamén, para crear sobre os pantagramas clásicos as súas propias composicións. “San José es falangista, María socialista y el niño Jesús era comunista. Ande, ande, que hoy es Nochebuena”, cantou Manuel Patiño para explicar que, alí no barrio –ademais de bo humor– sempre “houbo de todo”.

DE CATÁSTROFES…

Na Barriografía de Katanga, houbo tempo para lembrar como lle afectaran ao barrio as mareas negras que enchouparon as costas coruñesas. A primeira catástrofe en agromar dende a memoria foi o Urquiola, o petroleiro de Sestao que o 12 de maio de 1976 afundiu na costa coruñesa. Comezara daquela un movemento de protesta e unhas reivindicacións económicas que en Katanga se viviron a flor de pel. “Daquela nós xa tiñamos a nosa asociación de veciños e as mariscadoras do barrio, gremio moi presente, pedírannos que fixeramos unhas faixas reivindicativas para cando chegase o rei. Elas pedíronos que puxeramos “Queremos os nosos cartos”. Despois, tamén querían que se lera “Viva o Rei”. Nós eramos republicanos e iso non nos facía moita graza. Ao final, fixémolo. Convencéronos”, lembrou Patiño, que tamén viviu moi de preto a visita negra do Mar Egeo.

Xurxo Souto e un dos convidados

Cando o petroleiro grego afundiu en 1992, Patiño achegouse até o lugar onde estaban as autoridades en pleno recoñecemento da catástrofe. El entrara cun carné que puña “Chemical Bureau” e puido ver, de preto, como andaban os cargos públicos por alí. “Fun cheo de rabia. Aquilo pareceume San Xoán, pero sen sardiñas”, rememorou. A súa carraxe esbourou. “Un cargo policial dixera que o mar da Coruña era moi perigoso e que por iso pasaban esas cousas. Eu dixen que non tiña nin idea, que os mares do norte son máis perigosos e que nunca tal cousa lles pasara. E detivéronme, aplicáronme a lei Corcuera. Metéronme na comisaría“, subliñou Patiño que, como afirmou Xurxo Souto, convertérase no “único detido civil” da catástrofe. “Eu estaba nunha cela e, na do lado, imaxino que o capitán Stavridis”, afirmou. Ao final, a súa visita ao caldeiro rematou cun acordo coas autoridades. Eles dixeron que se non denunciaba a policía por excesos, eles non presentarían cargos.

… E DE AMORES

A seguinte convidada do programa foi Rosa Pereira, unha veciña que chegou a Katanga por amor dende un dos barrios ricos da Coruña. “Era unha rapaza de sociedade, de Santa Margarita. Por pertencer á miña familia só podía ir ao Playa Club. Alí vía como todos os sábados, varios rapaces de Katanga se pelexaban con outros. Repetíase cada sábado. E, ao final, namorei dun. Deixeino todo e fun para Katanga“, explicou Rosa, antes de proclamar que no barrio recibira toda a axuda que precisara. “Se precisas algo, sempre o atopas desinteresadamente de alguén.”

O programa foi chegando ao seu final e aínda houbo tempo para lembrar os músicos tradicionais do barrio. Así se homenaxeou o gaiteiro Luis Santiso Carril que, xunto a outros veciños, conformara o grupo Os Trabadelos. E outra banda, dun estilo ben diferente, encargouse de animar o público ao longo do programa. Era Calle Rumba, formado por Miguel Ladrón de Guevara e Pulpiño Viascón que, entre outras cancións, interpretaron unha versión moi singular do clásico A Santiago voy, a tan só uns poucos metros da estatua de Pucho Boedo.

Pulpiño Viascón, Xurxo Souto e Miguel Ladrón, ensaiando

E a música puxo o punto final a este penúltimo programa de Xurxo Souto en Música en Branco. As voces de Katanga colleron o micro e, formando un coro natural, pecharon a tempada das Barriografías deste proxecto da Concellería de Cultura ao ritmo do retrouso: “China, Xapón, Corea, Labañou / Canto se canta na casa / cando en Nadal abrimos a ventá / neno, eu son de Katanga”. E o resto da canción? Como era o resto? Pois a continuación podedes ler a letra completa deste tema titulado O sol de Katanga:

O SOL DE KATANGA

China, Xapón, Corea Labañou

Canto se canta na casa

Cada Nadal, abrimos a ventá:

Neno, eu son de Katanga !

E o palco nuns bidóns, escapou a comisión

A primeira festa en Katanga

Pili no escenario con moito arroallo

Cantou Juanita Banana !

Coidaba dos nenos, coidaba dos cans

Lolita toda ela era un centro social

Non daba feito co boom maternal:

Vouvos esterilizar !

E Rosa dos Mallos deixou o palacio

De Santa Margarida a Mosteiro de Sobrado

Aquel baile no Playa cambioulle toda a historia:

En Katanga ! estou na gloria !!

Contra a humidade chegou o desquite

Fixemos dos grupos Uralita City

Búnker de calor contra as sombras que atacan

Nós somos o Sol de Katanga !

Todos somos de Katanga

Os que estamos, os que nos deixaron

Compañeiriños que marchastes tan axiña

Para vós vai este canto !

No outono máis. No outono, a despedida definitiva destas Barriografías.

ACTIVIDADES | PASEOS POLO BARRIO   Alá onde rematan as liñas de autobús comezou a terceira camiñada dos Paseos polo Barrio. Na estación atopáronse uns quince participantes co equipo de Música en Branco e a coordinadora destas rutas de sendeirismo e paisaxismo urbano, Cristina Anllo, que leva todo o mes camiñando polas costuras da cidade. Nesta ocasión, o especialista que acompañou a marcha foi Carlos Iglesias, técnico de industrias alimentarias e experto en análise de solos. E grazas a el, os asistentes foron máis conscientes do chan que pisaban, da súa historia, dos seus cambios e do que, noutrora, ofreceu aos cidadáns da Coruña.

A primeira parada realizouse no parque de Vioño, ás portas do polígono industrial da Grela. Alí Carlos Iglesias comezou a desvelar as claves do solo que, noutro tempo, vivía entre cultivos. “Dende a rolda até o Ventorrillo, en tempos todo eran leiras destinadas ao cultivo de patacas ou cereais. Esta é unha zona protexida dos temporais máis fortes e por iso, en gran medida, o terreo destinábase aos cereais, que sofren moito cos ventos fortes. Esta zona atópase nun altiplano protexido”, explicou Iglesias, quen tamén furou nas interrogantes que adoitan acompañar ao nome do polígono industrial. “A toponimia da Grela, a súa orixe, non está moi clara. Pode que nalgún momento fose coñecido realmente como a Agra da Grela e que, por acurtar a frase, quedase como A Grela, sendo o “A” un falso artigo”, reflexionou Iglesias.

Precisamente, a seguinte explicación sobre o solo foi sobre o do polígono. “A parte alta da Grela era unha zona de brañas, con moitísima humidade e iso afectou as construcións actuais. E en Marineda pasaban moitos regatos e é por iso que agora teñen un sistema para evitar que se aneguen as partes baixas do centro comercial”, sinalou o experto. Pola súa banda, un dos participantes, Ricardo, lembrou tamén como na rúa Barcelona, en tempos, existía unha carballeira onde se celebraba a feira das cabras pero que, trala urbanización, esa feira se trasladou a onde agora está instalado o Mercadona. “Por iso unha das paradas do bus da zona agora lémbrase como a da Cabra”, engadiu Ricardo nun parque de Vioño que, pouco a pouco, foi quedando na retagarda.

A camiñada transcorreu daquela polo Polígono da Grela, nun día festivo e con apenas movemento. O deterioro urbano agromou en todos os recantos desta zona degradada da man de grandes edificios construídos, mais aínda desocupados como mostra dos tempos ruíns nos que andamos vivindo. E o contraste, unha vez máis, manifestouse entre paso e paso. Tras as naves industrias e os grandes inmobles, xurdían no horizonte casas familiares e tradicionais ao pé de estrada ao chegar á Fontenova. Alí, na compaña dalgunha veciña, os participantes tentaron localizar fisicamente o histórico Resplandor en el Abismo, un ateneo libertario que en tempos da II República se converteu nun punto de encontro e de ensinanza para as familias humildes da contorna. Así o lembraran xa os participantes da Barriografía de Xurxo Souto no Centro Cívico da Silva. Finalmente, non quedou moi claro cal era o seu emplazamento exacto, mais o arrecendo do ateneo zoaba no aire.

Chegando ao parque de Vioño, primeira parada do camiño

“A CIDADE ESTÁ NO BARRIO”

A partir de aí, comezou a ascensión por entre as casas da Silva. Neses lares, realizouse a segunda parada do traxecto, onde Carlos Iglesias –coa axuda de varias fotografías históricas– afondou na construción da cidade a través do conxunto de barrios que hoxe coñecemos. “O que lles dá vida ás cidades son os barrios”, proclamou Iglesias. Eses barrios, no seu momento e probabelmente aínda na actualidade, funcionaban dun xeito autónomo. “Eran como aldeas independentes, tiñan a súa propia vida, a súa identidade, a súa festa”, afirmou Carlos antes de engadir que todos estes lugares “sufriron cambios moi drásticos nos últimos 65 anos”.

Nesas seis décadas e media, A Coruña foi mudando a súa cara e a súa natureza con grandes alancadas e, sobre todo, aproveitando a súa orografía particular. Unha orografía que dotaba á cidade dun abeiro especial ante as inclemencias dos ventos atlánticos. “A orografía, realmente non sufriu grandes cambios, xa que se aproveitou unha zona moi benévola, aproveitando as zonas que eran máis favorables. Contouse sempre cunha sorte de cinto, de montañas, que protexían á cidade. A Coruña está abrigada por esas montañas, o cal permitía que, en tempos, houbese zonas moi fértiles para o terreo. Pero non eran realmente, como se podería pensar, o fondos dos vales, senón as zonas intermedias, nas ladeiras. E por que? Porque a gran cantidade de regatos facían que esas partes fosen, totalmente, brañas”, subliñou o técnico.

Contrastamos o que vemos con fotografías históricas da contorna

Nesa explicación, volveron agromar as brañas, a humidade, a gran relación da Coruña non só coa auga do mar, senón coa auga caída desas pequenas montañas que, ao tempo que afogaban os vales, servían de abeiro á cidade. Unha cidade que, nestas últimas décadas, cambiou determinantemente. “A Coruña viviu dous grandes momentos de expansión, de cremento desmedido. O primeiro deles produciuse nos anos cincuenta e xa, despois, nos setenta e comezos dos oitenta, viviuse outro máis agresivo”, concluíu.

POLO CINTO  CARA Á SAN PEDRO

A marcha reanudouse polas zonas nas que a Coruña aínda segue a conservar o seu pasado rural. Lonxe da Rolda de Outeiro, entre leiras e prados, a camiñada transcorreu até o Monte de San Pedro seguindo as sendas abertas entre a vexetación. Bordeando a cidade, a Agra do Orzán saudaba na distancia, amosando toda a súa densidade de formigón e esgazando o ceo coas súas desmedidas alturas. Aló, dende a distancia, a Agra víase demasiado Agra. E, tamén, dende a distancia, enxergábase o Monte de San Pedro. A marcha, arredando o asfasto, comezou o ascenso ao mirador despois de sortear, baixo un túnel repleto das pintadas máis urbanas, os carrís da Terceira Ronda.

Os Paseos polo Barrio discorren por zonas límite, polas costuras da cidade

Antes de rematar con esta terceira camiñada, produciuse unha última parada, fronte ao Portiño, onde os cheiros e as memorias agromaron. “Esta zona, antes de estar como está agora, foi unha canteira que, pouco despois, transformouse nun gran vertedoiro. As autoridades non preveron que a cidade ía medrar tanto e tan rápido e que ese vertedoiro ía quedar desbordando, protagonizando os dramáticos acontecementos que todos coñecemos“, lembrou Iglesias, en referencia a aquel día de setembro de 1996, cando 200.000 toneladas de lixo caeron ladeira abaixo engulipándoo todo, incluíndo a vida dun veciño do Portiño.

E coas lembranzas desa catástrofe, os camiñantes enfrontáronse ao último tramo da camiñada. San Pedro recibiunos co ceo aberto mentres que o mar do Orzán batía con forza contra a praia, coa bravura propia dunha noite de San Xoán que, malia anunciar a entrada do verán, tremelicou de frío aos pés das lumeiradas. Dende o alto de San Pedro e coa Coruña deitada á beira do mar, o equipo de Música en Branco: memoria da Agra do Orzán xa comezou a pensar e a traballar na seguinte e última ruta, a que se celebrará o próximo domingo, entre Meicende e o Estado de Riazor. Mentalicen os pés e prepararen o caletre para esta derradeira etapa. As rutas comezan a chegar ao seu destino.

“Algúns dicían que a Agra do Orzán non tiña horizonte. Mais hoxe deunos o océano enteiro. Medre o mar!”. Con estas palabras, Xurxo Souto puña o punto e final o pasado sábado á súa sétima Barriografía. Unha de descuberta, de enxergar o Atlántico, de gañarlle a partida aos valados e mesmo de mirar, con superioridade e por riba do ombreiro, as toneladas ergueitas de formigón. Nesta sétima Barriografía, abriuse un gran ollo para o Atlántico, unha atalaia para os veciños, unha casa de luz para a cidade. Foi un programa único que, como proclamou Xurxo Souto, fíxose ao vivo dende alí “onde a Agra é máis Orzán”.

Ese lugar foi o Parque do Observatorio, o espazo de desexo por definición para a veciñanza. Un enclave privilexiado e case sempre pechado para a cidadanía. Dende alí, dende esa atalaia, a vista viaxa por riba dos edificios e énchese de mar. A Agra do Orzán, “o Hong Kong galego” como se canta na sintonía do programa, coñeceuse dende outra perspectiva e coa banda sonora de Música en Branco como pano de fondo. Xurxo Souto, na compaña do músico César Morán, o gaiteiro Xan Xove, a intérprete Lydia Botana e o pandeireteiro Davide Leira, convidou a todo o barrio a achegarse ao Observatorio grazas a un pasarrúas que rachou, unha vez máis, a rutina da rúa Barcelona. Xa o dicía Xosé Manuel Pereiro na súa crónica de El País de hai unhas semanas: En la ciudad no todo es ruído. Aquí podedes escoitar o programa completo:

A HISTORIA DO OBSERVATORIO

O lanzamento do globo do Observatorio Meteorolóxico

Francisco Infante, director do Observatorio Meteorolóxico, foi o primeiro convidado de Souto e o encargado de explicar a historia do espazo. “Este é un edificio con historia, creado en 1930. Daquela, estaba só. Diante, unicamente aparecían algunhas casas da Cidade Xardín. E despois, co tempo, as casas dos Mariñeiros xurdían por detrás”, explicou Infante, quen lembrou que o traballo que se fai neste espazo, agora sede da delegación da Axencia Estatal de Meteoroloxía, resulta “impresicindible” para a flota. “Dende aquí fanse as previsións de como está o mar en toda a costa atlántica e tamén en altamar”, sinalou.

Os esforzos que se fan dende o observatorio constitúen, para Infante, unha “experiencia global”. Sobre todo, o lanzamento do globo meteorolóxico. “Soltámolo dúas veces ao día e en todas as partes do mundo vívese esta mesma experiencia. Ao mesmo tempo, envíanse estes artefactos en diversos puntos do planeta e todo para conseguir os datos meteoróloxicos da xornada”, explicou Infante. Ese globo, esa sorte de ovni que suca o ceo coruñés cada día, foi tamén un dos grandes protagonistas da Barriografía, cando os técnicos da axencia o enviaron ao firmamento na presenza dos veciños que acudiron ao convite de Música en Branco no interior deste parque pechado adoito polas tardes.

DO GRUPO AGRA A CUNQUEIRO

Acto seguido e grazas a César Morán, a música recuperou os micros das Barriografías. O intérprete coruñés tirou de memoria e contoulles aos oíntes os seus primeiros pasos na música, con arrecendo ao formigón dos setenta. Na segunda metade desa década, César Morán na compaña dos seus irmáns creou o grupo Agra, “unha cooperativa de músicos”. César encargábase dos teclados, Humberto da batería e Paulo da guitarra nunha formación que, nos seus comezos, tamén lle puxo música, dalgún xeito, aos primeiros pasos da profesionalización do teatro galego. “Agra actuou en directo nalgunhas montaxes de Troula, a compañía de Antonio F. Simón, cando arrincaba de verdade a escena galega. E despois, 25 anos despois, tamén formamos parte das homenaxes que se lle fixeran a eses comezos do teatro”, explicou Morán, en referencia á montaxe do CDG Daquel Abrente.

Morán, ademais, tamén rememorou a música que se facía na Coruña nos anos setenta. “Estaban os grupos que facían rock, con versións dos Rolling e doutras bandas. Por outra lado, tiñamos os que comezaban a andar coa música folk, por dicilo dalgún xeito, dende Milladoiro a Berrogüetto. Despois, estaba a canción de autor e, por último, nós que pensabamos que faciamos algo orixinal”, explicaba Morán entre canción e canción de Agra. Cancións que, neste grupo e dentro da súa buscada orixinalidade, posuían títulos tan longos coma unha Rolda de Outeiro cos semáforos en vermello. E para mostra deses nomes, un dos temas que se escoitou na Barriografía: E foi que as teclas do piano bailaban e bailaban mentres eu andaba a fritir as patacas.

Ademais de regalarnos gravacións do grupo Agra, Morán tamén actuou en directo coa súa guitarra no brazo e con Cunqueiro no bico. Autor do libro-disco Haberá Primavera (Galaxia, 2011), César interpretou dous poemas musicados do autor de Cantiga nova que se chama Riveira: Ela, poema 4 e Deica Abril. 

CON LYDIA BOTANA ATÉ AUSTRALIA

Tras a voz melódica de César Morán, un estilo moi diferente instalouse na Barriografía do pasado sábado. Lydia Botana, coa súa guitarra e o seu acordeón, achegouse ao Parque do Observatorio para lembrar a súa traxectoria ao longo dos anos… e tamén da xeografía mundial. Da Coruña a Boloña, de Boloña a Australia, Lydia converteu as rúas de medio mundo no seu escenario particular. “A cultura está na rúa. A rúa é o gran escaparate, polo que todos os artistas temos que pasar por ela”, subliñou a intérprete, implicada en mil e un proxectos diferentes, como Fura Fura, banda de homenaxe ao Zeca Afonso; Labregos do Tempo dos Sputniks, xunto ao Leo e García; ou colaboracións con Zënzar, ademais, claro está, da súa carreira baixo o nome de Bolboreta.

Lydia Botana, en plena interpretación

Tanto Lydia como Xan Xove reviviron ao unísono as anécdotas que viviron ao tocar na música. Entrelazaron lembranzas nunha especie de regueifa de memoria, na que Lydia Bolboreta recuperou o seu paso polo Liverpool dos Beatles e das súas actuacións no mítico Cavern Club antes de cantar algúns dos seus temas en directo.

AS MOTOSERRAS NAS CONCHIÑAS E O GLOBO NO CEO

E aínda que nas cidades non todo é ruído, si que hai moito balbordo e, moitas veces, o rinchar ecoa demasiado. Un deses casos viviuse a semana pasada no barrio, cando as motoserras resgaron o pouco verde dun barrio feito de cemento grisallo. As obras comezaron na Praza das Conchiñas e os operarios cortaron todas as árbores. O seu son, o renxer das árbores sucumbindo baixo o frío metal, escoitouse nesta Barriografía, da man de Zezilia Meléndrez, a quen Xurxo Souto presentou primeiro como a “nena do muíño da Gramela” e, despois, como “actriz total”. “Todo o teatro faime vibrar, o mundo da educación e da escena tíranme moito”, explicou Zezilia, quen tamén lembrou a súa infancia ao abeiro dese muíño. “Eu, a infancia, lémbroa xogando na rúa. Lembro que sempre andamos buscando a parte da natureza que hai neste cemento duro que temos na Agra”, proclamou.

E das motoserras no chan ao globo no ceo. Cara ás 13.15, os asistentes á Barriografía tiveron a oportunidade de ver o lanzamento do globo meteorolóxico, que se perdeu no horizonte. “Espectacular, nin o de Betanzos. É a primeira vez que vexo algo así e, posiblemente, a última”, explicou entre risos Davide Leira, pandereiteiro do grupo Maghúa. “Somos un grupo aberto, un grupo de amigos. Como curiosidade, somos todos rapaces, cando o normal neste tipo de formacións con pandereita é que prime a voz das mulleres. Nós o que buscamos é recuperar a música dos nosos vellos”, resumiu Leira antes de partillar, para recuperar memorias, unha conversa final con Xan Xove. Entre as súas lembranzas, agromaron as historias de Eva Castiñeiras, “alma máter” da pandeireta, ou do Gaiteiro do Poso, mítico músico dos Ancares.

Davide Leira, de Maghúa

E con esas lembranzas, cos ancestros da música e o globo meteorolóxico sucando os ceos coruñeses, a sétima Barriografía botou o peche mirando, por unha vez, por riba de todo o formigón da Agra. “Algúns pensaban que non había horizonte na Agra e hoxe regalounos o mar enteiro”, reflexiounou Xurxo Souto unha vez máis antes de pedir, de novo, que todos berrasen, ao unísono e dende a atalaia devecida aquilo de… “MEDRE O MAR!”

E despois dunha bautismal actuación do gaiteiro Bugliot, de Juan do Bombo e do pandereteiro Eduardo Sixto, chegaron as lembranzas dos Mariñeiros e mais o orgullo do seu xogo por excelencia: a Chave. Os veciños Alfredo, Gelín e Jorge rememoraron os comezos dun barrio autárquico, onde non o trolebus pegaba a volta e os taxis nunca entraban. “Sempre foi un barrio sano, unha isla no medio na Coruña”, quixo destacar Gelín, antes de se centrar nas regras da Chave.  ”É un xogo que vai por puntuación e por equipos. Hai unha liga, coma en todos os deportes, coa súa División de Honra. Cada unha das partidas conta con 12 tiradas e con seis xogadores e quen gaña leva dous puntos. Así funciona a liga, que organiza a Federación Galega de Chave”, ilustrou Gelín.

No Club de Chave dos Mariñeiros, as paredes están cubertas coas fotos de grandes tiradores deste deporte . “Miguel o Cubano, Jorge, Germán”, foi recitando Gelín. E, entre todas esas fotos, hai unha que os veciños que se reúnen neste Club de Chave gardan con gran agarimo. É unha foto da escola dos Mariñeiros, onde moitos dos que hoxe seguen a vivir ou regresan ao barrio, aparecen retratados coa faciana, como afirmou Souto, tinguida de cores “rebuldeiras”. “Esta era a escola de primaria que tiñamos aquí, cun mestre que se chamaba don Germán e que foi coma un pai para moitos de nós”, explicou Alfredo antes de recitar os alcumes de moitos dos que estaban nesa foto doutrora e nesa Barriografía de hoxe: Kiko Percebe, Moncho Churro, Pepus, Antonio Pata, Gelín… “Todos tiñamos alcumes, todos estabamos bautizados dúas veces”, rematou Alfredo, alias Maragato

Jorge, pola súa banda, lembrou a infancia, cando nas leiras que había ao redor dos mariñeiros, os rapaces se dedicaban “á caza”. “Que perigo! Maior ou menor?”, preguntou Souto. “Tiñamos de todo, coellos, paxaros”, lembraba Jorge, quen tamén destacou os cortellos que había pola zona e que os rapaces, de cando en vez, saqueaban. “O mellor era o Gran Chaparral, tiña porcos dentro e xurelos fóra!”, sentenciou neste programa radiofónico que se insire no proxecto Música en Branco.

O OFICIO DO MAR 

A música de Los Españoles marcou o cambio de quenda e, tras a súa canción, comezaron as lembranzas de Lecho, o Churro, un mariñeiro histórico que falou do mar e do seu oficio. E descubriur as orixes dun dos nomes polo que se coñeceu ao longo dos anos a este barrio dos Mariñeiros. “Chamábanlle a Zoca, porque os vellos ían antes todos coas zocas”, sinalou. Lecho, coa súa familia, chegou aos Mariñeiros dende Bens, pero moitos outros viñeron de Falperra, da Torre ou de San Pedro. “E pagabas 25 euros por vir acó, que custaba daquela pagalas.” E todos arrivaban a estas casas para traballar no mar. Ou nos mares, xa que había moitas partes da costa que recibían nomes diferentes, creando unha sorte de toponimia marítima diferente e propia. “Estaban o mar das Barbas, porque sempre había alí un tipo con barbas, tamén o Cubeiro, a Marola, o Carpacho… Tiñamos moitos ao redor da costa, porque nós eramos de baixura e iamos pegados á costa. Despois estaban os de altura, que ían ao Gran Sol e polo mundo adiante”, salientou o vello mariñeiro.

AS FESTAS E O BOXEO

Á hora de falar das festas, unha veciña, Manola, colleu o micro e contoulle a Souto como eran as celebracións nos Mariñeiros. “Eran as mellores da Coruña. Comezabamos a pedir en xaneiro e até xullo. Os domingos estabamos sempre ocupado, subiamos a Divina Pastora e baixamos a Ronda para pedir e poder facer as festas”, explicou Manola. Así se conseguían facer catro días de festa, cunha única orquestra. “E tamén tiñamos a procesión ao Portiño, a alborada e todo o demais. E traíamos tamén a banda de Infantería”, explicou Manola, quen asegurou que “non era das tolas que namoraban dos artistas”, pero que a ela sempre lle gustara moito “o Juan Pardo”.

Nas festas, o boxeo tamén tiñan o seu espazo e, nese momento, Luis Mantiñán, boxeador nos seus tempos, lembrou o furor que  se vivía nos Mariñeiros por esta disciplina. “Había moitos boxeadores por acó, estaba o Feito, estaba os Barrientos… E a min, ás veces, púñanme a pelexar co máis pequerrecho”, lembrou. Ese “pequerrecho” era unha personaxe moi lembrada na historia do barrio: Paquiño de Amaro, quen deu pé a unha canción emblemática. “E foi invención súa, creouna el”, dixo Mantiñan.

A MÚSICA DOS MARIÑEIROS

Acto seguido, chegou a quenda dun músico do barrio. Paco dos Mariñeiros, artista pioneiro na Coruña co grupo Sétima Arte. “Precisamente, acababan comigo porque era un fóra de serie, estaba dun lado ao outro”, explicou entre risos Paco, quen lembrou que a súa primeira guitarra fixéralla o seu avó cunha lata “de xamón york, así tipo bandurria”. Un autántico luthier o seu avó, o mariñeiro Paco Marquín, quen lle foi transmitindo ao neto as inquietudes musicais. Un neto que mesmo chegou a crear unha guitarra eléctrica.

Co paso do tempo, Paco foi medrando e comezou crear unha serie de grupos musicais con compañeiros do barrio. “Primeiro xunteime con Juan Carlos, o Vasco, e mais adiante con outros de San Roque. Ensaiamos moito tempo no Calvo Sotelo, pero como non arrincaba o asunto, marchei á Silva e alí formamos outro grupo: Os Silvers. Estivemos un tempo e despois, xa apareceu o grupo Sétima Arte, que durou once anos”, subliñou Paco Mariñeiros antes de recoñecer, ante Souto, que un dos seus alcumes era Rita Pavonne. “Por esa voz italiana, resgada”, concluíu Souto antes de darlle paso para que tocose varias pezas. Unha delas foi La Falsa moneda, e por suposta, a outra soaba na lingua de Pavonne.

RETORNOS

Nesta sexta Barriografía tamén houbo espazo para os retornados, esa xeración que saíu do barrio e que se dedicou a outros traballos lonxe dos Mariñeiros. Ese é o caso de Fernando Souto, “o fillo da señora Victoria”, quen leva gravado o barrio na súa alma identitaria. “Os Mariñeiros é o meu documento de indentidade. No currículo sempre poño que son dos Mariñeiros. É un sentimento, difícil de explicar, de que pertences acó”. Fernando, ademais, destacou a importancia das mulleres nos Mariñeiros. “Sen elas, sen a súa forza, este barrio non sería barrio e moitos dos homes que viven acó non estarían vivindo nestas casas”, explicou Fernando.

Nas súas lembranzas, o boxeo estaba moi presente. O seu irmán, Richard, fora un dos boxeadores máis coñecidos da contorna e, a Fernando, non se lle esqueceron nunca os curiosos combates entre Martiñán e Paquiño de Amaro. “O Madison Square Garden, en comparación coa Praciña dos Mariñeiros, é unha merda”, chegou a proclamar a ceo aberto e entre risos.

Juan do Bombo e o Coro dos Mariñeiros

Xa no tramo final desta sexta Barriografía, volveu tocar Juan do Bombo, nacido neste barrio e que xirou por todo o mundo con Xacarandaina e co Ballet Rey de Viana. Xunto a el, tocaron Bugliot e Eduardo Sixto, e lembrou as súas actuacións na Franxa de Gaza, onde en palabras de Xurxo Souto levou “a paz”… Polo menos, durante os seus concertos, coa música galega como bandeira.

E para rematar, o Coro dos Chaveiros tomou definitivamente o micro para cantar varias cancións ao unísono. E así soaron A canción das regatas e, por suposto, Paquiño de Amaro. E todo aderezado cos contos e as letras que se animou a partillar Martiñán, o boxeador que loitara en tantas ocasións co histórico Paquiño. E con esa cantar no bico e o arrecendo a xurelada, a sexta Barriografía botou o peche pensando xa na próxima cita. Será o sábado, contra ás 11.00 horas, cando o equipo de Música en Branco: memoria da Agra do Orzán abra para a veciñanza o Parque do Observatorio e volva soar a sintonía do programa: “ Ai, Agra do Orzán, furada no ceo, como os aparcamentos da Rolda de Outeiro/ Ai, Agra do Orzán, Rúa Barcelona Hong Kong galego, damos a vida por un palmo de terreo/ Ai, Agra do Orzán, das rúas cativas, os mozos non morden nin en dobre fila/ polo si, polo non, especulación/ Ai, Agra do Ozán”

Cara ás dez da mañá e cun ceo atoldado, que volvía ameazar chuvias, a camiñada, sen saír aínda do parque de Santa Margarita, fixo a súa primeira parada aos pés dun muíño de vento. Alí, o arquéologo detallou o singular desta construción. “Os muíños xeneralizáronse no século XVII, pero en Galicia non son habituais os de vento. Nunca o foron. Aquí empregáronse sempre os de auga”, sinalou Marco Antonio Rivas, quen tamén destacou que este inmoble foi trasladado do seu lugar orixinal ao parque. “E este tipo de traslado converte os elementos arquitectónicos en simples ananos de xardín. Os edificios teñen que estar na súa contorna orixinal. Fóra dela, perden o seu sentido, o seu significado”, engadiu.

O MOSTEIRO DE SAN FRANCISCO

Despois de descender a Avenida de Fisterra e lembrar os desaparecidos cines Rex e a hisórica imprenta Roel, a seguinte parada da ruta foi o Mosteiro de San Francisco, edificio histórico que, como outro “anano de xardín”, está fora do seu contexto. O inmoble orixinal situábase na Maestranza e, nos anos sesenta, realizouse o traslado. E o mosteiro quedou dividio e desnaturalizado. A reconstrución da Igrexa levouse a cabo nas inmediacións da Avenida Fisterra, na outro lado da cidade, mentres que os alicerces seguen na Maestranza e varias pezas se diseminaron por diferentes museos.

O Mosterio de San Francisco, por outra banda, agocha entre as súas pedras removidas parte da historia da Monarquía dos Austria. “Carlos I convocou a cortes neste lugar antes de viaxar a Alemaña e converterse tamén en Carlos V. É dicir, aquí déronse os primeiros pasos para que España fose Imperio. Despois, Felipe II visitou San Francisco até en dúas ocasións e unha delas foi antes de marchar a Gran Bretaña para casar con María Tudor”, lembrou o arquéologo, quen sinalou que os franciscanos deberon chegar á cidade moito antes de que isto que chamamos España existe como tal, aló por 1210-1220.

OS CAMIÑOS DA AUGA E OS ESPAZOS DE DESEXO

A seguinte parada chegou á altura do Paseo das Pontes. Alí, os camiñantes escoitaron de que xeito esta construción foi ideada para abastecer a cidadanía de auga. Manuel Antonio Rivas adiantou que, na actualidade, hai un proxecto para a limpeza dos antigos sistemas de canalización. Ese proceso serviría, no futuro, para estabelecer unha diagnose e un plan de conservación.

A partir de aí, a camiñada perseguiu os restos históricos do antigo acueducto da Coruña, que deixou de funcionar aló por 1902. A gran parte do mesmo xa desapareceu, mais nalgúns lugares adivíñase perfectamente entre a vexetación. Un deses puntos é nas leiras que se achan aos pés do Parque do Observatorio e ao redor da rúa Almirante Mourelle. E foi, precisamente alí, ao abeiro do antigo acueducto, onde os participantes comezaron a falar da necesidade de recuperar e conservar o acueducto, si, mais tamén da apertura dun espazo moi desexado pola veciñanza: o Parque do Observatorio.

Estas instalacións, pertecentes ao Ministerio de Medio Ambiente, son habitualmente reclamadas pola comunidade como un espazo que abrir ao público. Con esa actuación, solucionaríase unha das principais eivas do barrio: a falta de espazos verdes e públicos. “Sobre todo cando perdamos a zona verde nas Conchiñas, onde queren facer un aparcadoiro . Temos que abrir xa o parque do observatorio, pero xa. Tiña que estar aberto xa antes de que comezasen as obras. Porque é necesario e porque sería recuperar orgullo de barrio”, sinalou Marisol, unha das veciñas da Agra que participou na camiñada. Nese mesmo sentido, tamén insistiu Carlos, presidente da Asociación de Veciños do Barrio, que se amosou moi activo á hora de compartir a historia e as necesidades do barrio dende o comezo da marcha. Nese sentido, Carlos lembrou o papel relevante que xoga esta asociación na dinamización social e na conservación do patrimonio da Agra. “Esta parte do acueducto [a que é visible en Almirante Mourelle] segue existindo pola Asociación de Veciños da Agra do Orzán. A asociación fixo posible que se conservara, xa que no plan de urbanismo non se contemplaba mantelo”, explicou Carlos, quen tamén reivindicou a a necesidade de abrir o parque do Observatorio. Lugar que, por certo, abrirá o próximo sábado para acoller a sétima Barriografía de Xurxo Souto.

ZONAS DE ALIVIO, ESPAZOS DESEXADOS

A seguinte parada realizouse nas inmediacións do Centro Ágora, na zona non urbanizada que rodea tamén Os Mariñeiros. Camiñando por estes clareiros, Cristina Anllo asegurou que ese espazo aberto é “unha zona de alivio” para a densa construción da Agra e que debe ser usada polos veciños. Pola súa banda, Carlos lembrou que hai un plan para construír “3.500 vivendas” nuns terreos que historicamente se empregaban para o cultivo dos veciños.

Acto seguido, os participantes neste Paseo polo Barrio continuaron a súa camiñada até o Portiño. Atravesando San Pedro de Visma, a compañía comezou a dexergar o mar dende a distancia. Tras catro horas de traxecto, o Portiño xurdiu no horizonte. E alí, antes de rematar o itinerario, Marco Antonio Rivas Nodas furou nos xacementos e na historia arqueolóxica da cidade. “Brigantium naceu coma un porto, probablemente no século I e coa intención de abastecer as tropas romanas que se lanzaron á invasión de Britania”, sinlou o arquéologo, quen tamén quixo destacar a importancia do comercio de Brigantium co norte de África. Ademais, amosou unha hipótese pola cal os portos na Coruña, en tempos do romano, eran varios e que se repartían pola costa. O obxectivo deste reparto era evitar que, pola xeografía da zona (unha península) resultase moi fácil bloquear por mar e por terra os accesos á cidade e aos peiraos. “E por iso atopáronse restos romanos na Solana, en Oza e aquí, no Portiño”, concluíu Rivas.

E tras este apuntamento histórico, a camiñada rematou cunhas últimas explicacións de Carlos, o presidente da Asociación de Veciños da Agra do Orzán, sobre a historia recente do Portiño. E despois, de volta á casa. Co ceo, despois de respectarnos toda a mañá, chovendo e coa mente posta xa no seguinte Paseo polo Barrio, que se celebrará o próximo domingo entre a Estación de Autobuses e o Monte de San Pedro. Xa sabedes, para apuntarse a esta terceira camiñada, simplemente debedes inscribirvos enviando un mail a musicaenbranco@gmail.com.

ACTIVIDADES | BARRIOGRAFÍAS  “Somos cidadáns escarranchados: cun pé na cidade e outro no rural”. Con estas palabras, o músico Xurxo Souto definía a esencia da cidadanía galega actual na súa quinta Barriografía, o seu programa de radio itinerante. O equipo radiofónico de Música en Branco: memoria da Agra do Orzán, con Souto á cabeza, desprazouse o sábado pasado á rúa Barcelona. O ceo, atoldado e revirado, ameazaba chuvia e, aínda que finalmente nos respectou, a Barriografía trasladouse aos soportais traseiros do Mercado das Conchiñas.

E alí, co mercado ás costas e a praza diante, comezou a soar a sintonía das Barriografías: “Ai, Agra do Orzán, furada no ceo, como os aparcamentos da Rolda de Outeiro/ Ai, Agra do Orzán, Rúa Barcelona Hong Kong galego, damos a vida por un palmo de terreo/ Ai, Agra do Orzán, das rúas cativas, os mozos non morden nin en dobre fila/ polo si, polo non, especulación/ Ai, Agra do Ozán”. Aquí podedes escoitar a gravación completa:

O radio portáil instalouse nos soportais do mercado das Conchiñas

Coas voces do público, guiado por Souto, comezou unha Barriografía que, durante dúas horas e media, encheu de música e lembranzas as inmediacións da rúa Barcelona. Os primeiros en mallar no pentagrama foron os membros da histórica banda Os Papaqueixos, que se reuniron especialmente para a ocasión. Non eran todos os que estaban nin estaban todos os que son, mais compareceron en versión redux para lembrar a relación da Agra con este grupo emblemático do rock bravú. “Un dos nosos primeiros locais de ensaio estaba na rúa Entrepeñas”, comezou a furar na memoria Antón Díaz que, xunto a Fran Amil, Xan Xove e Ricardo Casás, formaba parte destes Papaqueixos barriografados. Antón tamén destacou a satisfacción de tocar na Agra unha vez máis, xa que dende o seu punto de vista “os barrios obreiros son os máis educados”. “Por iso, tocar na rúa Barcelona era un pracer. Ti tocabas e, se cadra a xente non tiña moitos cartiños, pero sempre che pagaba con sorrisos e aplausos”, explicou.

Pola súa banda, o gaiteiro Xan Xove tamén quixo destacar, na súa conversa con Souto, a natureza hospitalaria deste barrio e a súa tradición inmigrante. “Aquí sempre houbo un convivir moi bonito. Se cadra non había servizos, pero había solidariedade. Iso é moito máis cós servizos que deben dar, e moitas veces non dan, as administracións”, sinalou Xove quen, como gran parte da veciñanza procede do exterior da Coruña. “Pero todos vimos aquí a facer a Coruña”, proclamou Xove, membro tamén da histórica O fJarbanzo Negro, cuxa música tamén se escoitou nas Conchiñas.

“Somos cidades plurais”

Como exclamou Xove, todos chegaron á Agra “para facer A Coruña”. Non obstante, había algúns que xa a estaban a facer barrio dende antes, dende a súa infancia entre montes e pistas sen asfaltar. É o caso de Emilio Grandío, profesor de Historia Contemporánea da USC e, en palabras de Souto, “un  auténtico aborixe” do barrio. “Eu lembro que antes, esta praza era unha gran poza. Non había nada aquí. É relativamente nova, debe ter uns vinte anos”, comezou a rememorar Grandío, antes de destacar a importancia dos barrios na sociedade galega actual. “Dende os anos oitenta, Galicia pasa de ser maioritariamente rural a maioritariamente urbana. Nese paso, os barrios son fundamentais e, francamente, a historia urbana de Galicia está por descubrir, por estudar”, reflexionou o historiador.

Souto e o historiador Emilio Grandío

Grandío quixo destacar, na súa conversa con Souto, o papel que xogan os barrios na identidade da cidadanía actual. “Porque a cidade non é só o centro, a cidade de verdade está nos barrios, a xente procede deles e a esa xente hai que explicarlle que a súa identidade non é etérea. Ten que saber de onde vén, que somos cidadáns e cidades plurais. E que somos cidades pluriculturais“.

Hospitalidade na Agra-Senegal

Precisamente esa natureza pluriculural, propia do barrio, quedou plasmada na música compartida entre Os Papaqueixos e Galu Teranga, unha banda senegalesa. O músico Papa Meissa Fall explicou que o nome deste grupo significaba “a hospitalidade no barco”. Papa sinalou a importancia da hospitalidade en Senegal e que o grupo nacera en 2006, con varios músicos que acababan de chegar. Ao tempo, tamén Souto sinalou que “preto de 800 senegaleses” se instalaran nos últimos anos neste barrio. Galu Teranga interpretou varias pezas propias ao longo do programa e, finalmente, fusionaron os seus sons cos dos Papaqueixos nun dos momentos máis destacados desta Barriografía que ollou moito, en palabras de Souto, á “Agra-Senegal” que existe dentro da propia Agra.

Galu Teranga e Os Papaqueixos, ao vivo

Os Tamara e Los Satélites

Outro dos convidados por Souto neste Barriografía foi Jesús Iglesias, coñecido como Suso Jeima, coleccionista e restaurador de música. El foi o encargado de ir picando ao longo do programa a música gravada de  bandas históricas, vencelladas ao orixe musical da Agra do Orzán. Deste xeito e grazas a Suso, escoitouse polas Conchiñas a voz de Pucho Boedo interpretando Sahara, a música de Los Satélites –cos que tocou precisamente Ricardo Casás– ou a de orquestras como Los Españoles, dos que se escoitou o tema La Española. Suso Jeima, sobre esta formación, adiantou que hai tan só dos semanas atopou, no seu afán de colección, un par de discos no Xapón. “E todo, a carátula, as palabras, todo, estaba en xaponés”, explicou Jeima, ampliando a influencia musical do barrio até latitudes nipoas.

Así transcorreu a quinta Barriografía de Música en Branco: memoria da Agra do Orzán. A sexta xa está chamando ás nosas portas. Será este venres pola tarde no Club de Chave dos Mariñeiros.

Ás 11.30 horas comezarán as actividades coa presentación ao público, precisamente, de Música en Branco. Este proxecto, desenvolvido por Sinsalaudio para o Concello da Coruña, será o o primeiro en pasar á palestra para se dar a coñecer. Unha hora máis tarde, será a quenda dos organizadores, que a partir das 12.30 explicarán en que consiste Tod@os somos Agra! e, acto seguido, lanzarán a súa iniciativa de Banco de Tempo Comunitario.

Xa pola tarde, a partir das 16.30, desenvolverase unha xuntanza cos veciños e veciñas do barrio. Será unha sesión aberta na que se falará do presente e o futuro do barrio, mais tamén do pasado a través da memoria e as lembranzas. Xa ás 18.00 horas, o protagonismo recaerá en Cuac FM, a radio comunitaria que explicará na Agra o seu funcionamento e obxectivos. Unha hora despois, o colectivo Ecos do Sur presentará Agra Activa como peche das palestras. Finalmente, terán lugar unha serie de cantares polo barrio para poñerlle o colofón a un día no que, ademais, haberá un feixe de actividades paralelas destinadas ao público infantil.

Vémonos o venres, vémonos na Agra.